Burdasınız: Bikifi > Lise Ders Notları > Biyoloji Ders Notları > Hücre Bölünmesi ve Üreme: Mitoz Bölünme

Hücre Bölünmesi ve Üreme: Mitoz Bölünme

Bir hücrenin bölünerek aynı genetik özelliklerde yeni hücreler oluşturmasına mitoz bölünme denir. Mitoz bölünmeyle çok hücreli canlılarda; büyüme, gelişme, yaraların onarımı gibi olaylar görülür. Aynı zamanda mitoz bölünme tek hücreli canlılar için üremek demektir. Mitoz bölünme, insanlarda belli bir büyüklüğe erişinceye kadar çoğu hücrede (örneğin sinir hücreleri bölünmez) ve bazı hücrelerde (kemik iliği vb.) hayat boyu devam eder.

mitoz-genel

Mitoz bölünme, hücre döngüsünün bir parçasıdır.

Hücre Döngüsü

Hücre döngüsü bir hücrenin bölünmeye başlamasından itibaren diğer hücre bölünmesine kadar geçen zaman aralığına denir. Hücre döngüsünün büyük bir kısmı interfaz (hazırlık) evresinde; geriye kalan kısım ise bölünme evresi, çekirdek evresi ve sitoplazma bölünme evresinden oluşur. Hücre döngüsü interfaz ve mitotik evre olamak üzere 2 ana kısımdan oluşur.

hücre-döngüsü

1) İnterfaz Evresi

İnterfaz evresi yeni bölünmüş bir hücrenin, çekirdek bölünmesine kadar geçirdiği bir hazırlık evresidir. Çoğu hücreler yaşamlarının %90’ı interfaz evresinde geçirirler.

Hücreler bir sonraki bölünmeyi gerçekleştirebilmek için; gerekli büyüklüğe ve gerçekleşecek tepkimelerin enerjisi için çok sayıda depo ATP’ye ihtiyaç duyar. Hücreler bu ihtiyaçlarını interfaz evresindeki belirli adımlarda tamamlarlar. İnterfaz evresi G1 S ve G2 olmak üzere üç aşamada gerçekleşir.

G1 evresi özellikleri

  • Organel sayısı artar, atp sentezi hızlanır ve protein sentezi artar. Bu evrede hücrenin metabolizma hızı yükselir.
  • Hücre bölünme evrelerinin sürece en uzun evresidir.
  • Hücre hacimce büyür.
  • Bu evrede, hücre yeterli büyüklüğe ulaşıp ihtiyacı olan atpyi ürettikten sonra, hücreye bölünme komutu verilir ve hücre geri dönüşümü olmayacak bir şekilde bölünmeye başlar.

S evresi özellikleri

  • DNA’ nın eşlendiği ve kromatin sayısının iki katına çıktığı evredir.
  • Protein sentezinin en yoğun şekilde gerçekleştiği evredir.
  • Sentrozomların eşlenmesi emri bu evrede verilir.
  • DNA’lar sorunsuz bir şekilde eşlendikten sonra hücre bir sonraki evreye geçer.

G2 evresi özellikleri

  • Bölünme ile ilgili enzimler sentezlenir.
  • Organel sayısı artırılır.
  • DNA sentezi durmuştur ancak RNA sentezi devam eder.
  • G2 evresinde hücre bölünme hazırlığı tamamlanmış olur.

Not 1: Embriyonik hücreler, daha hızlı bölünebilmek için interfaz evresinde sadece S evresini gerçekleştirirler. G1 ve G2 evreleri görülmez.

Not 2: Erişkin hayvanların sinir hücreleri, kas hücreleri gibi bölünmeyen hücreler; G1 evresinden çıkarak hücre döngüsünde G0 olarak adlandırılan durgun evreye girerler. Gerekli bütün şartlar sağlansa bile hücre dışından sinyal gelmediği sürece DNA eşlemesi yapmazlar ve bölünme gerçekleştirmezler.

2) Mitotik Evre

Ana hücrenin bölünerek iki yeni hücre oluşturmasına mitoz denir. Mitoz, bütün canlılarda görülen bir bölünme şekli olmakla birlikte, tek hücrelilerde çoğalmayı, çok hücrelilerde ise genel olarak büyüme, gelişme ve yaraların onarılmasını sağlar. Profaz, metafaz, anafaz ve telofaz olmak üzere dört aşamada gerçekleşir.

Karyokinez (Çekirdek Bölünmesi)

kromozom-kromatin-iplik

İnterfaz evresi bittikten sonra hücre çekirdek bölünmesi evresine girer. Şu anda mitoz bölünme işlediğimiz için bu evreyi mitotik evre diye adlandırabiliriz. Mitoz; profaz, metafaz, anafaz ve telofaz (PMAT) olmak üzere dört evreden oluşur.

mitoz-evreleri

Profaz: Adından da anlaşılacağı gibi mitozun ilk evresidir. İnterfazda eşlenmiş durumdaki kromatinler kısalıp kalınlaşarak kromozoma dönüşürler. Çekirdek zarı, çekirdekçik ve organeller eriyerek tamamen kaybolur. Kromozomlar ekvatoral bölgeye hareket etmeye başlarlar.

Metafaz: İğ ipliklerine tutunmuş kromozomlar, hücrenin ortasına dizilir. Kromozomların en belirgin olduğu evredir. Kromozomlar tek tek sayılabilir, incelenebilir, fotoğraflanabilir.

Anafaz: İğ ipliklerinin boyları kısalır, böylece kardeş kromatitler birbirinden uzaklaşarak zıt kutuplara hareket ederler. Kardeş kromatitler ayrıldıkları için kromozom olarak adlandırılırlar. Bu evre tamamlandığında hücrenin her iki kutbunda da eşit sayıda kromozom bulunur.

Telofaz: Profaz evresinde eriyen çekirdek zarı, çekirdekçik ve organeller yeniden oluşmaya başlar. Kutuplara çekilen kromatitler çekirdek zarının içine girerler. Kısaca bu evrede profazda olan her şeyin tam tersi olur. Genellikle bu evre ile birlikte sitoplazma bölünmesi gerçekleşir.

Sitokinez (Sitoplazma Bölünmesi)

Sitoplazmanın bölünmesi olayına sitokinez denir. Sitokinez bitki ve hayvan hücrelerinde farklı gerçekleşir.

Hayvan hücrelerinde sitokinez, sitoplazmanın boğumlamasıyla gerçekleşir. Bitki hücrelerinde hücre zarının etrafında selülozdan oluşmuş hücre çeperi olduğundan boğumlanma gerçekleşemez. Sitoplazmanın ekvatoral düzleminde golgi organelinin etkisiyle orta lamel (ara lamel,hücre plağı) denilen yapı oluşur. Bu yapı oluştuktan sonra üzerine hücrenin sentezlediği selüloz eklenir ve çeper oluşumu tamamlanmış olur.

Hayvan ve Bitki Hücrelerindeki Bölünme Farklılıkları

  • Hayvan hücrelerinde sitoplazma boğumlanarak bölündüğü halde bitki hücresinde orta lamel (ara lamel) oluşumuyla gerçekleşir.
  • Bitki hücresinde iğ ipliklerini sitoplazma hazırlarken hayvan hücrelerinde bunu sentrozomlar yapar.

Hücre Döngüsünün Kontrolü

Hücrelerde, hücre döngüsünün farklı evrelerinde kontrol noktaları vardır. Bu kontrol noktaları evrelerin amaçlarını yerine getirmesinde büyük rol oynar. Bu kontrol noktaları G1, G2 ve M kontrol noktalarıdır.

hucre-dongusu-kontrolu

G1 kontrol noktası

  • Hücrenin yeteri kadar büyüyüp-büyümediği ve DNA’ da hasar olup-olmadığı kontrol edilir.
  • Hücre yeteri kadar büyümüş ise ve DNA’ da hasar yoksa devam et sinyali verilir; böylece S evresi başlar.

G2 kontrol noktası

  • Hücrenin büyüklüğü ve DNA hasarı kontrol edilir
  • DNA kendini eşlerken hata veya hasar meydana gelmişse bu hatalar giderilene kadar hücre döngüsü durdurulur.
  • Hata yoksa hücre çekirdek bölünmesine başlar.

M kontrol noktası

  • Metafaz evresinde gerçekleşir.
  • İğ ipliklerinin, kromozomların kinetokorlarına bağlanıp-bağlanmadığı kontrol edilir.
  • İğ ipliklerinin kromozomlara bağlanmasında hata yoksa devam et sinyali verilir.

Hücre döngüsünün doğru işleyebilmesi için kontrol noktalarında işlevsel bazı moleküller vardır. Bunlar siklin ve siklin bağımlı kinazladırBu moleküllerin miktarındaki ve aktivitelerindeki değişim hücre döngüsündeki olayların hızını belirler. Siklin bağımlı kinazlar çoğu zaman inaktif olan sabit derişimli moleküllerdir. İnaktif olan siklin bağımlı kinazlar siklinlerle bağlanarak aktifleşir. Böylece oluşan sinyallerle döngünün başlaması ve sürdürülmesi sağlanır.*

Yazı serisinin devamı

  1. Hücre Bölünmesi ve Üreme: Giriş
  2. Hücre Bölünmesi ve Üreme: Mitoz Bölünme (şuan okuduğunuz yazı)
  3. Hücre Bölünmesi: Hücre Bölünmesinin Kanserle İlişkisi
  4. Hücre Bölünmesi ve Üreme: Eşeysiz Üreme
  5. Hücre Bölünmesi ve Üreme: Mayoz Bölünme
  6. Hücre Bölünmesi ve Üreme: Eşeyli Üreme

Kaynakça

*: http://www.biyolojihocam.com/index.php/tr/siniflar/10-sinif/ureme/mitoz-bolunme-ve-eseysiz-ureme/item/40-hucre-dongusunun-kontrolu

Konu Anlatımı

Karşılaştırma

Diğer

Terimler

Bu yazı bikifi.com adresinden yazdırılmıştır. Sitemizdeki taban puan ve başarı sıralamaları bilgileri ÖSYM verileri kullanılarak tarafımızca derlenmiştir. Tercih yaparken ilgili kılavuzları incelemeniz tavsiye edilir.