1. Bikifi
  2. Lise Ders Notları
  3. Fizik Ders Notları
  4. Hareket ile İlgili Temel Terimler

Hareket ile İlgili Temel Terimler

Bir cisim, sabit kabul edilen bir noktaya göre zamanla yer değiştiriyorsa, bu cisme hareket ediyor denir ve bu noktaya referans nokta denir.

Sayı doğrusundaki 0 noktasını referans noktası kabul edilirse artı tarafa doğru giden hareketlilere pozitif eksi tarafa doğru giden hareketlilere de negatif yönlü denir.

Hareket çeşitleri

Üç farklı hareket şekli tanımlayabiliriz. Bunlar; doğrusal hareket, dönme hareketi ve titreşim hareketidir.

  • Doğrusal Hareket: Bir boyutlu öteleme hareketidir. Otomobil ve trenin hareketi buna örnektir.
  • Dönme Hareketi: Sabit bir nokta etrafında çember çizerek hareket eden cisimler dönme hareketi yapmaktadır. Örneğin; vantilatör, dönme dolap.
  • Titreşim Hareketi: Cisim sabit zaman aralığında sabit mesafeler arasında gidip gelme hareketi yapıyorsa titreşim hareketi yapıyor demektir. Örneğin; saat sarkacı.

Hareketle İlgili Kavramlar

Hareket bir sayı doğrusu üzerinde kabul edilerek aşağıdaki kavramlar açıklanmıştır.

Konum

Bir hareketlinin başlangıçta seçilen bir noktaya olan uzaklığına denir.

  • Başlangıç noktasından cisme yönlendirilen doğru parçasına konum vektörü denir.
  • €€ \overrightarrow X€€ ile gösterilir.
  • Vektörel bir büyüklüktür.
  • Birimi km, m, cm dir. SI birim sisteminde m dir.

Bir cisim önce pozitif yönte hareket edip sayı doğrusunda +3 noktasına ilerler ise €€ | {\overrightarrow X_1} | €€ (konum vektörünün büyüklüğü) 3 olur daha sonra ikinci bir hareket olarak ters yönde ilerleyip -5 noktasına kadar ilerler ise €€ | {\overrightarrow X_2} | €€ konum vektörü başlangıç noktasına göre hesaplandığı için -5 olur. Konum cismin bulunduğu noktayı anlatır.

Yer Değiştirme

Bir cismin harekete başladığı noktadan, son vardığı noktaya doğru çizilen düz çizgi (doğrusal uzaklık) hareketin yer değiştirme vektörüdür. Başlangıç konumu €€ \overrightarrow X_1€€ ve son konum €€ \overrightarrow X_2 €€ arasındaki farka (€€ \overrightarrow X_1 €€ – €€ \overrightarrow X_2 €€) yer değiştirme denir,

  • Δx ile gösterilir.
  • Birimi metredir.
  • Vektörel bir büyüklüktür.

Üstte verdiğimiz örnekten yola çıkarak +3 konumundaki cisim -5 konumuna gider ise mutlak değer içinde son konumdan ilk konumu çıkararak yer değiştirme hesaplanır.

|(-5)-3|=8 m

Alınan Yol

Cismin hareketi boyunca çizdiği yörüngenin uzunluğuna alınan yol denir.

Dikkat! Hareketli aşağıdaki 1.yolda olduğu gibi aynı doğrultuda hareket etmiyor ise yol ve yer değiştirme farklı olur.

  • Şekilde K noktasındaki bir araç L noktasına ilk yoldan giderse 1000 m yol alırken yer değiştirmesi 200 m dir.
  • İkinci yoldan giderse yol 200 m ve yer değiştirmesi de 200 m dir.

Sürat

Bir hareketlinin birim zamanda aldığı yola denir.

  • Skaler bir büyüklüktür.
  • Bir aracın Δt zamanda aldığı yol x ise sürat=€€x\over Δt€€ olur.
  • SI birimi m/s’dir. Bununla birlikte km/h veya cm/s gibi birimlerde kullanılır.

Hız

Bir hareketlinin birim zamanda yaptığı yer değiştirmeye denir.

  • Vektörel bir büyüklük olup €€\overrightarrow v€€ ile gösterilir.
  • Birimi km/h, m/s, cm/s dir.
  • Bir aracın Δt zamanda yaptığı yer değiştirme Δ€€ \overrightarrow x €€ ise hızı €€ \overrightarrow v ={ Δ \overrightarrow x\over Δt }€€ olur.

Dikkat!

Cismin hareketi aynı doğrultuda değil ise yer değiştirme ve alınan yol farklı olur demiştik. Bu sebepten dolayı iki farklı hızdan söz edebiliriz.

  • Yer değiştirmenin zamana oranı hız veya ortalama hız olur ve vektöreldir.
  • Alınan yolun zamana oranı ise sürattir ve skalerdir.

Örnek Soru

Bir araç batıya doğru 80 km gidiyor ve daha sonra güneye 60 km yol alıyor. Bu araç hareketini 2 saatte tamamladığına göre aracın ortalama hızını ve süratini hesaplayınız.

Çözüm

Ortalam hız = yer değiştirme/zaman demiştik. Aracın yer değiştirmesi oluşan üçgenden hesaplanır.

  • €€(80^2+60^2)= (Δ \overrightarrow x )^2€€ yazılır ise €€Δ \overrightarrow x €€ = 100 km bulunur.
  • €€ \overrightarrow v ={ Δ \overrightarrow x\over Δt}€€ formülünde değerler yerine yazılırsa €€v=100/2 = 50 km/saat €€ bulunur.

Sürat=€€x\over Δt €€ demiştik. Aracın aldığı yollar toplanarak toplam yol hesaplanır ve formülde değerler yazılıp sürat bulunur.

  • 80+60=140 km
  • Sürat=€€140/2=70€€km/saat

Hareket ve Kuvvet Ünitesi (9. Sınıf) Konu Anlatım Serisi