Bikifi > Ders Notları, Konu Anlatımları, Türk Dili ve Edebiyatı > Destan Türleri ve Özellikleri

Destan Türleri ve Özellikleri

Destan kelimesi Farsça kökenlidir. Destanlar, en eski edebiyat türlerinden birisidir. Mit ve mitoloji destan ile yakından ilişkili olup destana kaynaklık ederler.

Destan Özellikleri

  • Destanlar çoğunlukla manzum eserlerdir.
  • Tarihteki olayları sonraki dönemlere aktardıkları için tarihi nitelikleri bulunmaktadır.
  • Destandaki kahramanlar efsanevileştirilir. Olağanüstü işleri başarırlar.
  • Destanlarda karakterler ve yaşanan olayın üzerinde daha çok durulurken, zaman ve mekandan pek bahsedilmez.
  • Destanlar birden oluşmaz. Oluşmaları için milletlerin göç, kıtlık, susuzluk, savaş gibi badireler atlatmaları gerekmektedir.
  • Destanlarda tarihten izlere rastlanır.
  • Ozanların şarkı şeklinde söyledikleri bilinmektedir.

Destan Türleri

Destanlar oluşumlarına göre sınıflandırılmaktadır. Doğal destanlar ve yapma destanlar olarak 2’ye ayrılırlar.

Doğal Destan

  • Milletleri derinden yaralayan, toplumsal veya sosyal olayların ağızdan ağza, bölgeden bölgeye yayılmasıyla oluşan sözlü edebiyat ürünleridir.
  • Doğal destanların ortaya çıktığı dönem mitolojinin doğuşuyla yakın bir zaman dilimindedir.

Doğal Destanın Bölümleri

  1. Oluş(Çekirdek) Dönemi
    • Toplumda gelişen olayın ve efsanevi karakterlerin ortaya çıktığı bölüme oluş evresi denir.
  2. Yayılma Dönemi
    • Destanın ağızdan ağza, nesilden nesle aktarıldığı evredir. Bu dönemde destan farklı toplumlara farklı coğrafi bölgelere yayılır.
  3. Toplama(Derleme) Dönemi
    • Toplama döneminde bir kişi/yazar bu destanı yazıya geçirir. Bu şekilde günümüze kadar gelen eserler bulunmaktadır.

Yapma Destan

  • Tarihte gerçekleşmiş bir olayın destan unsurlarını bilen biri tarafından yazıya geçirilmeyle oluşan destanlara yapma destan denir.
  • Türk Edebiyatında yapma destanlarda Kurtuluş Savaşı temasını işlemiş eserlerde kahramanlıklar anlatılmaktadır.
  • Yapma destanlarda coşkulu anlatım yer almaktadır.
  • Olağanüstü olaylar ve kahramanlar yer alsa da doğal destanlara nazaran daha az bulunur.
  • Cumhuriyet Edebiyatı Dönemindeki önemli yapma destan örnekleri:
    • Cahit Külebi’nin “Atatürk Kurtuluş Savaşı’nda”
    • Nazım Hikmet’in “Kuvayı Milliye”,
    • Ceyhun Atıf Kansu’nun “Sakarya Meydan Savaşı”
    • Mehmet Akif Ersoy’un “Çanakkale Şehitleri’ne”
    • Gülten Akın’ın “Maraş’ın ve Ökkeş’in Destanı”

Dünya Edebiyatında Destan

  • Yapma Destan Örnekleri:
    • İtalyan edebiyatından Tasso’nun “Kurtarılmış Kudüs”, Ariosto’nun “Çılgın Orlando”, Dante’nin “İlahi Komedya”
    • Latin edebiyatından Vergilius’un “Aeneis”
    • İngiliz edebiyatından Milton’ın “Kaybolmuş Cennet”
  • Doğal Destan Örnekleri:
    • Sümerlerden “Gılmamış”
    • Yunan edebiyatından “İlyada”, “Odysse”
    • İran edebiyatından Firdevsi’nin “Şehname”
    • Hint edebiyatından “Ramayana”, “Mahabarata”
    • Japon edebiyatından “Şinto”
    • Rus edebiyatından “İgor”
    • Alman edebiyatından “Nibelungen”
    • Fransız edebiyatından “Chanson de Geste”, “Chanson de Roland”
    • İngiliz edebiyatından “Beowulf”
    • İspanyol edebiyatından “La Cid”

Türk Edebiyatında Destan

  • Türk destanları yazıya geçmemiş yayılma döneminde kalmıştır. Destanların oluşumundan uzun süre geçtikten sonra Arap, İran, Çin, Moğol kaynaklarından Türk destanları derlenmiş ve sonrasında yazıya geçirilmişlerdir.
    • Bu yüzden Türk destanları genellikle manzum değillerdir.
  • İslamiyet Öncesi dönemde Türklerin Göktürk inancı ve göçebe yaşamlarından izler görmek mümkündür.
  • Türk destanlarında çokça kullanılan motifler bunlardır: ışık, at, ağaç, su, kurt, ok, yay…
  • İslamiyet öncesi dönemde Yaradılış Destanı, Alp Er Tunga Destanı, Şu Destanı, Oğuz Kağan Destanı, Attila Destanı, Bozkurt Destanı, Ergenekon Destanı, Türeyiş Destanı, Göç Destanı bulunmaktadır.
  • İslamiyet sonrası dönemde Saltuk Buğra Han Destanı, Manas Destanı, Cengiz Han Destanı, Timur Destanı, Battal Gazi Destanı, Danişmend Gazi Destanı, Köroğlu Destanı bulunmaktadır.
    • Bu dönemdeki yazılar oldukça sadedir.

Anlatmaya Bağlı Edebi Metinler Konu Listesi

  1. Masal
  2. Destan
  3. Halk Hikayesi
  4. Mesnevi
  5. Manzum Hikaye
  6. Fabl
  7. Hikaye
  8. Roman