Kimyasal Tepkimeler ve Denklemler

📅 22 Kasım 2018|13 Eylül 2022
Güncel
Kimyasal Tepkimeler ve Denklemler

Konu Özeti

Atomlar arasındaki bağlar kopar ve yeniden bir başka düzende atomlar arası bağlar oluşur ve yeni düzende dizilir. Bu olaya kimyasal tepkime adı verilir. Kimyasal tepkimeler çok çeşitlidir. Ancak bu kısımda en önemli kimyasal tepkime çeşitlerinden bahsetmeye çalışacağız.

Bu konuda
  • Kimyasal tepkimelerin tanımını ve çeşitlerini
  • Kimyasal tepkimelerin denklemlerini yazmayı ve denkleştirmeyi
  • Redoks tepkimelerini
öğreneceksiniz.

Atomlar arasındaki bağlar kopar ve yeniden bir başka düzende atomlar dizilir. Bu olaya kimyasal tepkime adı verilir. Kimyasal tepkimeler çok çeşitlidir. Ancak bu kısımda en önemli kimyasal tepkime çeşitlerinden bahsetmeye çalışacağız.

Kimyasal Tepkimeler

Kimyasal tepkime bir veya daha fazla maddenin yeni maddelere dönüşmesidir. Kimyasal tepkimeler kimyasal denklemlerle ifade edilir. Diğer bir deyişle kimyasal tepkime, kimyasal değişmenin meydana geldiği bir olaydır. Bir tepkime olduğunu söyleyebilmek için bazı kanıtlara gereksinim vardır.

Bu kanıtlar;

  • renk değişimi,
  • gaz çıkışı olması,
  • berrak bir çözelti içinde çökelti oluşumu,
  • iletkenlik değişimi,
  • ısı salınması ya da soğurulması gibi olaylardır.

Kimyasal Tepkime Denklemlerinin Yazılması

Element ve bileşiklerin yazılması için simgeler kimyasal eşitlik adı verilen kimyasal tepkime denklemlerinin kısaca yazılmasına yardımcı olur. Bir kimyasal eşitlikte tepkenlerin (girenler) formülleri eşitliğin sol tarafına, ürünlerin formülleri ise eşitliğin sağ tarafına yazılır. Eşitliğin her iki tarafı bir ok ( ) yardımı ile birleştirilir. Bu gösterim ile tepkenlerin ürünleri oluşturduğu söylenir.

🧪 Örnek: Metan gazının (CH4) oksijen (O2) ile tepkimesini yazalım.

Tepkimedeki “+” işareti metan ile oksijenin tepkimeye girdiğini, ok işaretinin yönü() tepkimenin soldan sağa doğru gerçekleştiğini ve ok işaretinin ucunun gösterdiği taraf ürünleri belirtir.

Tepkimeye giren ve çıkan maddelerin toplamları her zaman eşit olacağından yukarıda verilen tepkime denkleminde atom sayıları eşitlenmelidir. Tepkimenin solunda 4 adet H atomu varken sağında 2 tane vardır. Bu durumda H2O nun başına 2 katsayısı yazılır.

Bu durumda tepkimenin sağında 4 O atomu varken solunda 2 vardır. O halde O2 nin başına 2 katsayısı eklenir. Oluşan eşitlik aşağıdaki gibi olur.

Bu tepkimede 1 mol metan ile 2 mol oksijenin tepkimesinden 1 mol karbon dioksit ile 2 mol su oluşmuştur denir.

Tepkimede CH4 ve O2 tepkimeye girenler (reaktifler), tepkime sonucu oluşan CO2 ve H2O ise ürün olarak adlandırılır.

Kimyasal Tepkimelerde Korunan ÖzelliklerKimyasal Tepkimelerde Değişebilen Özellikler
Atom sayısı ve türüAtom sayısı ve türü toplam kütle
Toplam kütleToplam proton, nötron ve elektron sayıları
Toplam proton, nötron ve elektron sayısıÇekirdek yükü
Çekirdek yüküToplam yük
Toplam yükÇekirdeğin yapısı
Çekirdeğin yapısıToplam enerji özellikleri
Toplam enerji özellikleri

Kimyasal Tepkime Denklemlerinin Denkleştirilmesi

Kimyasal tepkimelerde tepkimeye giren atom sayısı ve tepkimeden çıkan atom sayısı yani kütle korunur. Tepkime denklemlerinin denkleştirilmesi bu kurala göre yapılır. Tepkime denklemleri denkleştirilirken giren ve çıkanlara uygun stokiyometrik katsayılar konularak atom sayıları eşitlenir. Basit kimyasal tepkimeler sınama yöntemiyle denkleştirilir. Sınama ile denkleştirilmede, uygun stokiyometrik katsayılar giren ve ürünlere yazılır. Elementler, herhangi bir türden başlanarak denkleştirilebilir ama bu denkleştirme işi rastgele olmamalıdır. Eşitliklerin denkleştirilmesi için belirli bir yol izlenir

  • Denklemin her iki tarafında yer alan bileşikte aynı element varsa önce o element denkleştirilir.
  • Tepkimeye giren maddelerden ya da oluşan ürünlerden biri serbest element olarak bulunuyorsa bu element en son denkleştirilir.
  • Bazı tepkimelerde, belirli atom grupları (çok atomlu iyonlar) değişmeden kalır. Bu durumda bu gruplar bir birim olarak denkleştirilir.
  • Katsayılar, tam sayı ya da kesirli sayı olabilir. Bir eşitlik bir ya da daha çok kesirli katsayıyla kolayca denkleştirebilir. Bu durumda tüm katsayılar uygun bir çarpanla çarpılırsa kesirli sayılar tam sayıya dönüşür.

🧪Örnek: CaO + H3PO4 → Ca3(PO4)2 + H2O tepkimesini en küçük tamsayılarla denkleştirelim.

Tepkimede giren ve ürünlerde dört tür atom (Ca, H, O, P) bulunur. Girenlerde bir tane CaO’da bir tane Ca atomu, ürünlerde Ca3(PO4)2’de üç tane Ca atomu bulunmaktadır. Öyleyse CaO’nın katsayısı 3 olmalıdır.

3 CaO + H3PO4 → Ca3(PO4)2 + H2O

Eşitliğin girenler tarafında bir P atomu, ürünler tarafında iki P atomu bulunur. H3PO4‘ün katsayısı 2 ile çarpılırsa girenlerde de toplam iki P atomu olur.

3 CaO + 2 H3PO4 → Ca3(PO4)2 + H2O

Ca ve P’leri eşitledikten sonra girenlerde on bir O atomu, ürünlerde dokuz O atomu
bulunur. Tepkimede O’leri eşitlemek için ürünlerdeki H2O’nun önüne üç katsayısı konulur. Böylece O atomları eşitlenmiş ve tepkime de denkleşmiş olur.

Tepkimenin son hali 3 CaO + 2 H3PO4 → Ca3(PO4)2 + 3 H2O şeklinde olur.

Kimyasal Tepkime Türleri

Temel tepkime türleri yanma, analiz (ayrışma), sentez (oluşum), asit-baz, çözünme-çökelme tepkimeleri şeklinde aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir. Bu sınıflandırma tepkimelerin anlaşılmasını kolaylaştırır.

Tepkime Türleri

Yanma Tepkimeleri

Maddelerin, oksijenle reaksiyona girerek oksijenli bileşik oluşturmasına yanma veya oksitlenme tepkimeleri adı da verilir. O2 gazı ile reaksiyona girmeye yanma reaksiyonu denir. Bu tür tepkimelerde ürün olarak metal ya da ametallerin oksitleri oluşur. Yanma tepkimeleri sonucunda (azotun yanması hariç) ısı açığa çıkar. Yanma tepkimeleri genellikle çok hızlı gerçekleşir fakat demir metalinin yanması gibi yavaş gerçekleşen örnekleri de vardır.

Yanma Tepkimelerine verilebilecek örnekler;

  • Mg + 1/2O2 → MgO (Magnezyum oksit)
  • 4Na + O2 → 2Na2O (Sodyum oksit)
  • Fe + 1/2O2 → FeO (Demir-2-oksit)
  • 2Fe + 3/2O2 → Fe2O3 (Demir-3-oksit)
  • C + 1/2O2 → CO (Karbonmonoksit)
  • C + O2 → CO2 (Karbondioksit)

Organik bileşiklerin yanması: Organik bileşik, yapısında karbon ve hidrojen bulunduran bileşiktir. Organik bileşiklerin yanması sonucu karbondioksit (CO2) ve su (H2O) oluşur.

Organik bileşiklerin yanma tepkime örnekleri;

  • CH  +  3O 2CO  +  2HO
  • CH  +  2O CO  +  2HO
  • CH  +  7/2O 2Co  +  3HO
  • CH  +  4O 3CO  +  2HO

Analiz (Ayrışma) Tepkimeleri

Bir bileşiğin ısı veya elektrik enerjisiyle kendinden daha basit maddelere ayrılması tepkimesine analiz (ayrışma) tepkimeleri denir. Ayrışma tepkimeleri sonunda bir bileşikten bileşik-bileşik, bileşik-element, element-element gibi maddeler oluşabilir.

Suyun elektrolizle kendini oluşturan hidrojen ve oksijen gazlarına ayrışması analiz tepkimesine örnektir.

Sentez Tepkimeleri

İki ya da daha fazla maddenin kendi özelliklerini yitirerek yeni özellikte madde oluşturması olayına sentez ya da birleşme denir. Bu tür tepkimelere de sentez tepkimeleri adı verilir.

Sentez tepkimeleri için örnekler;

  • Na  +  1/2Cl NaCl
  • Fe  +  S FeS
  • N  +  H 2NH
  • H  +  1/2O HO
  • H  +  F 2HF
  • SO  +  HO HSO
  • KO  +  HO 2KOH

Metal ve ametaller birleşerek tuzları veya oksitleri oluşturur.

  • Ca  +  Cl CaCl
  • 2K  +  1/2O KO

Ametaller kendi arasında birleşerek moleküler bileşikler oluşturur.

  • C  +  2Cl CCl
  • C  +  1/2O CO
  • P  +  3H 2PH

Asit – Baz Tepkimeleri

Asit ve bazlar arasındaki tepkimelere asit-baz tepkimeleri denir

En basit hâliyle sulu çözeltilerine H+1 iyonu verebilen maddelere asit, OH-1 iyonu veren maddelere de baz denir. Bu tanım Arrhenius asit-baz tanımıdır. H+1 iyonu verebilen maddeler asit olduğu gibi OH-1 iyonu alabilen maddeler de asittir. OH-1 iyonu veren maddeler baz olduğu gibi, H+1 iyonu alabilen maddeler de bazdır. Bu tanım da Bronsted-Lowry asit-baz tanımı olarak bilinir. Elektron alabilen maddeler asit, elektron verebilen maddeler de bazdır. Bu tanım da Lewis asit-baz tanımı olarak bilinir.

Not: Sulu çözeltilerinde H+ iyonu oluşturabilen maddelere asit, OH¯ iyonu oluşturabilen maddelere baz denir.

Bazı Asitler

  • HF: Hidroflorik asit
  • HCl: Hidroklorik asit
  • HBr: Hidrobromik asit
  • HI: Hidroiyodik asit
  • HNO: Nitrik asit
  • HSOSülfürik asit

Bazı Bazlar

  • LiOH: Lityum hidroksit
  • NaOH: Sodyum hidroksit
  • Mg(OH)Magnezyum hidroksit
  • Ca(OH)Kalsiyum hidroksit
  • NHAmonyak

Bazı Asit – Baz Tepkimeleri

  • HCl(suda)⟶H+(suda) + Cl¯(suda)
  • H2SO4(suda)⟶2H+(suda) + SO42-(suda)
  • CH3COOH(suda) ⇌ CH3COO(suda) + H+(suda)
  • NaOH(suda)⟶Na+(suda) + OH ¯(suda)
  • KOH (suda)⟶K+(suda) + OH ¯(suda)
  • Ca(OH)2(suda)⟶Ca2+(suda) + 2OH ¯(suda)

Asit ve bazların sulu çözeltilerinin tepkimeye girerek tuz ve su oluşturması olayına nötralleşme, tepkimelere de nötralleşme tepkimeleri denir. Nötralleşme tepkimeleri sonucunda genellikle ürün olarak tuz ve su oluşur. Nötralleşme tepkimeleri sonucunda ısı açığa çıkar.

HCl ile NaOH arasındaki nötralleşme tepkimesi ⟶ HCl(suda) + NaOH(suda) NaCl(suda) + H2O(s) şeklindedir.

Not: Amonyak (NH3) gibi bazı bileşikler yapısında OH-1 olmadığı hâlde bazik karakterlidir. Bu tür bazların asitlerle tepkimesinden sadece tuz oluşur ve nötralleşme tepkimesi değildir fakat asit-baz tepkimesidir..

Çözünme-Çökelme Tepkimeleri

Bir maddenin başka bir madde içerisinde homojen dağılmasına çözünme denir. Suda iyi çözünen iyonik katıların sulu çözeltileri karıştırıldığında suda çözünmeyen katı oluşumuna çökelme, oluşan katıya çökelek, tepkimeye de çökelme tepkimesi denir.

İyonik maddeler suda çözündüğünde iyonlarına ayrılır. Bu iyonların birbiri ile tepkimelerinden suda çözünmeyen katı oluşur. Bu tür tepkimelere çözünme-çökelme tepkimeleri denir.

Çözünme-çökelme tepkimesi: NaCl(suda) + AgNO3 (suda) ⟶ AgCl(k)↓ + NaNO3 (suda)

Sülü çözeltide oluşan iyonlardan tepkime vermeyen iyonlara seyirci veya gözlemci iyon denir. Bu iyonlar tepkimenin her iki tarafında da bulunduğu için tepkimeden çıkarılabilir. Tepkimeye katılanlar yazıldığında tepkimenin net iyon denklemi (net iyon eşitliği) elde edilir.

Tepkime Denklemi: Na++ Cl +Ag+ + NO3 ⟶ AgCl(k) +Na+ + NO3

Net İyon Denklemi: Ag+ + Cl ⟶ AgCl(k)

🧪Örnek: Gümüş nitrat (AgNO3) ile potasyum iyodürün (KI) sulu çözeltileri karıştırıldığında sarı renkli gümüş iyodür (AgI) katısı oluşuyor. Bu tepkimenin denklemini ve net iyon eşitliğini yazalım.
Tepkime Denklemi: Ag+(suda)+NO3(suda)+ K+(suda) + I(suda)AgI(k) + KNO3(suda)
Net İyon Denklemi: Ag+(suda) + I(suda) ⟶ AgI(k)

Kimyasal Tepkime Türü Nasıl Belirlenir?

Kimyasal tepkime türleri; yanma, sentez, analiz, asit-baz, çözünme-çökelme tepkimesi şeklinde sınıflandırılır. Verilen bir tepkimenin türünü anlayabilmek için aşağıda verilen durumlar aranır.

  • Tepkime denkleminin girenler kısmında O2 var ise yanma tepkimesidir.
  • Basit kimyasal türler daha büyük bileşikleri oluşturuyor ise sentez (oluşum) tepkimesidir.
  • Büyük bileşikler küçük kimyasal türlere ayrışıyor ise analiz (ayrışma) tepkimesidir.
  • Maddelerin sulu çözeltilerinin birbirleri ile verdiği tepkimede katı (çökelek) oluşuyor ise çözünme-çökelme tepkimesidir.
  • Asit ve baz tepkimeye girdiğinde tuz ve su oluşuyor ise nötralleşme tepkimesidir.
İnstagramdan Bikifi'yi Takip Et
Benzer İçerikler
Redoks (İndirgenme – Yükseltgenme) Tepkimeleri
Güncel
Kimya

Redoks (İndirgenme – Yükseltgenme) Tepkimeleri

İçeriğe Git
Kimyasal Etkileşimler: Fiziksel ve Kimyasal Değişimler
Güncel
Kimya

Kimyasal Etkileşimler: Fiziksel ve Kimyasal Değişimler

İçeriğe Git
Asitlerin ve Bazların Tepkimeleri
Güncel
Kimya

Asitlerin ve Bazların Tepkimeleri

İçeriğe Git
Karboksilik Asitler
Güncel
Kimya

Karboksilik Asitler

İçeriğe Git
Organik Kimya Fonksiyonel Gruplar Detaylı Özet
Güncel
Kimya

Organik Kimya Fonksiyonel Gruplar Detaylı Özet

İçeriğe Git
Organik Kimya Hidrokarbonlar Detaylı Özet
Güncel
Kimya

Organik Kimya Hidrokarbonlar Detaylı Özet

İçeriğe Git
Copyright © 2022 Bikifi
Star Logo
tiktok Logo
Pinterest Logo
Instagram Logo
Twitter Logo