Burdasınız: Bikifi > Lise Ders Notları > Biyoloji Ders Notları > Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler

Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler

Denetleyici ve düzenleyici sistemler; sinir sistemi ve endokrin sistemi olmak üzere ikiye ayrılır. Sinir sistemi gelen uyarılara hızlıca cevap verir. Endokrin sistemi ise gelen uyarılara hormonlar aracılığıyla yavaşça cevap verir.

I) Sinir Sistemi

Canlının çevresindeki değişiklikleri algılamasını ve hızlı tepki vermesini sinir sistemi sağlar.

A) Sinir Sistemi Bulunan Canlılar

Sinir sistemi sadece hayvanlarda bulunur. Buna rağmen hayvan olarak sınıflandırılan süngerlerde herhangi bir sinir sistemine rastlanmamaktadır.

1) Bir Hücreli Canlılarda Sinir Sistemi

Bir hücreli canlılarda sinir sistemi bulunmaz; ancak hücre yüzeyinde bulunan proteinler sayesinde uyartıları alabilir ve bu uyartı gerekli uzuvlara (sil, kamçı…) gönderilebilir. Bu sayede bir hücreli canlı çevresine tepki vermiş olur.

2) Omurgasız Canlılarda Sinir Sistemi

Hidra ve mercan gibi sölanterelerde ağ sinir sistemi, yassı solucanda, halkalı (toprak) solucanda ve çekirge gibi eklem bacaklılarda ip merdiven sinir sistemi bulunur.

Ağ Sinir Sistemi: Ağ sinir sisteminde bir merkezi sinir sistemi bulunmaz. Sinirler birbirinin ucuna değerek bir ağ oluşturur. Bu durum da herhangi bir uyartıda bütün vücudun tepki vermesiyle sonuçlanır. İletim hızı yavaş ve dalgalı olur.

İp Merdiven Sinir Sistemi: İp merdiven sinir sisteminde ise merkezi sinir sistemi bulunur; ancak bu merkezi sistem en ilkel merkezi sistemdir. Toprak solucanlarında ise baş bölgesinde beyin görevi yapan bir çift ganglion (sinir hücresi topluluğu) bulunur.

Böceklerde bulunan sinir sistemi ise halkalı solucanın sinir sistemine benzemekle birlikte daha gelişmiştir.

3) Omurgalı Canlılarda Sinir Sistemi

Omurgalı canlılarda; balıktan memelilere gidildikçe sinir sisteminin geliştiği gözlemlenir. Örneğin, balıklarda beyin yarım küreleri belirgin bir şekilde ayrılmamışken memelilerde bu ayrım çok belirgindir.

Omurgalı canlılarda; ışık, ses, sıcaklık veya basınç gibi uyartıları alan duyu organları bulunur. Duyu organları reseptör (alıcı) hücreler sayesinde bu uyartıları yakalar. Uyarıyı alarak harekete geçen ve faaliyet gösteren yapıya efektör organ denir.

B) Sinir Hücresi Yapısı ve Sinir Sistemi ile İlgili Kavramlar

1) Nöronlar

Nöron adı verilen sinir hücreleri, sinir sistemini oluşturur. Nöronlarda iğ ipliği yoktur ve çok fazla farklılaşma geçirmiştir, bu yüzden bölünerek çoğalamaz. Nöronların yanında, nöronları destekleyen, beslenmelerine yardımcı olan ve nöronları korumak için kılıflar oluşturan glia hücreleri bulunur.

Nöronlarda, çekirdek ve organellerin bulunduğu bir hücre gövdesi ve uyartıların iletimini sağlayan uzantılar olmak üzere 2 ana yapı bulunmaktadır. Hücre gövdesinden çıkan kısa ve dallanmış uzantılara dendrit denir ve dendritlerin görevi diğer nöronlardan gelen veriyi hücre gövdesine iletmektir.

Dendritlere ek olarak hücre gövdesinden çıkan uzun ve tek olan uzantıya akson denir. 1 cm uzunluğunda aksonlar olabildiği gibi 1 metreden uzun aksonlar da bulunabilir. Aksonların sonlandığı ve dallanarak genişlediği bölgeye akson ucu denir. Akson, hücre gövdesindeki uyartıyı akson ucunda bulunan diğer sinir hücresine veya tepki organına iletir.

Bazı nöronların aksonları etrafında glia hücrelerinin içinde sınıflandırılan schwan hücreleri bulunur ve bu hücreler aksonu saran -lipoprotein yapılı- miyelin kılıfı oluşturur. Miyelin kılıf, aksonu yalıtarak uyartıların daha hızlı iletilmesini sağlar (normal aksonda iletim hızı 10 m/sn iken miyelin kılıf ile 120 m/sn hızlara ulaşır). Miyelin kılıf zaman zaman kesintiye uğrar. Bu kesinti bölgesine ranvier boğumu denir. Miyelin kılıf kesintiye uğradığı için ranvier boğumlarında uyartının aktarım hızı düşer.

2) Nöron Çeşitleri

Nöronlar görevlerine göre 3 grupta incelenirler; duyu (getirici), ara (bağlantı) ve motor (götürücü) nöronları.

Duyu Nöronları

  • Duyu organlarından veya dokularından (dil, kulak, kas, vb.) aldığı bilgiyi merkezi sinir sistemine (beyin, omurilik) taşır.
  • Duyu nöronlarında dendrit yoktur.
Ara Nöronlar

  • Merkezi sinir sisteminde bulunur.
  • Duyu nöronuyla motor nöronu arasındaki bağlantıyı sağlar.
  • Bu nöronlar aynı zamanda, iç organların çalışmasını düzenler.
  • Vücudumuzdaki çoğu nöron ara nörondur.
Motor Nöronlar

  • Merkezi sinir sisteminden aldıkları uyartıları, efektör organlara (kas, bez) taşır.
 İki sinir hücresi arasındaki bağlantı bölgesine, sinaps denir. Sinapslarda uyartıların taşıma hızı düşer. Sinapslarda sinir hücreleri birbirine temas etmezler.

C) İmpuls

Eşik değerini aşan uyartılar sayesinde sinir hücresinde meydana gelen elektrokimyasal değişime impuls denir. Eşik değer, sinir hücresinin impuls oluşturabilmesi için gereken minimum uyartı şiddetidir. Sinir hücresinde impuls oluştuğunda; oksijen ve atp tüketilir, CO2üretilir ve ısı açığa çıkar.

1) Ya Hep Ya Hiç Kuralı

Bir nöronun impuls oluşturmasını sağlayan minimum uyartı şiddetine eşik şiddeti denir. Eşik şiddetinin altında gelen uyartılarda; nöronlar uyartıya cevap vermez; ancak eşik şiddetine eşit veya eşik şiddetinden büyük uyartılara cevap verir. Bu duruma ya hep ya hiç kuralı denir.

eşik-enerjisi

Ya hep ya hiç kuralı 1 sinir hücresi, 1 kas hücresi veya kalp hücrelerinde gözlemlenir ancak birden fazla hücrelerden meydana gelen sistemlerde bu kural gözlemlenmez.

2) Sinir Hücresinde İmpuls Oluşumu

Sinir hücresinde impuls oluşabilmesi için; sinir hücrelerinin eşik değeri geçen bir uyartıyla uyarılması gerekmektedir. Eşik değeri geçen her bir uyartı için sinir hücresi maksimum tepki verir; uyartı şiddetinin artması, impuls şiddetinin artması anlamına gelmemektedir.

Nöronlarda uyartının iletim yönü her zaman;

“Dendrit –> Hücre Gövdesi –> Akson –> Sinaps –> Dendirt (diğer sinir h.)

yönündedir.

Uyartının taşınması her zaman;

“Uyartı -> Duyu Nöronları -> Merkezi S. Sistemi -> Motor Nöronlar -> Tepki”

şeklindedir.

3) Uyartının Sinir Hücresinde İletimi

Nöronların dentritler aracılığıyla topladığı uyartılar, hücre gövdesine; oradan da aksonlara iletilir. Aksonlarda iletim polarizasyon, depolarizasyon ve repolariazsyon işlemleri sayesinde gerçekleşir. Aksonlarda gerçekleşen iletim türü elektriksel iletimdir.

  1. Sinir hücresi dinlenme durumundayken hücre zarının dış tarafı + taneciklerden, iç tarafı ise – taneciklerden oluşmaktadır. Bu duruma polarizasyon denir. Bu yük dağılımını ayarlayan yapıya sodyum-potasyum pompası denir
  2. Dinlenme durumundayken uyarılan sinir hücresinin içerisine Na+ akışı olur. Bu sayede hücre içi +, dışı – yüklü hale gelir. Bu duruma depolarizasyon denir.
  3. Daha sonra Na+ akışı durur ve hücre içinde bulunan K+ katyonları hücre dışına pompalanır. Bu sayede hücre içi -, dışı ise + yüklü hale gelir. Bu duruma repolarizasyon adı verilir.
  4. Daha sonra sodyum-potasyum pompası hücre dışındaki K+ yı hücre içine, hücre içindeki Na+ yı hücre dışına pompalar ve sinir hücresi başlangıçtaki durumuna döner.

Miyelin kılıf taşıyan nöronlarda ise Na-K pompası, sadece ranviyer boğumlarında gerçekleşir. Miyelin kılıfın bulunduğu yerlerde, Na-K pompası görev yapmaz. Bu kısımda uyartılar, bir boğumdan diğerine atlayarak taşınır, buna atlamalı iletim denir. Atlamalı iletim sayesinde taşıma hızı 10 kat artar.

4) Uyartının Sinapslarda İletimi

Aksonlar aracılığıyla sinapsa gelen uyartı, iki sinir hücresi arasında bulunan sinaps boşluğundan kimyasal maddeler sayesinde aktarılır. Bu kimyasal maddelere nörotransmiter maddeler denir. Sinapsislerde gerçekleşen iletim türü kimyasal iletimdir. Kimyasal olarak gerçekleştiği için uyartının sinapslardaki taşınma hızı, aksonlardaki taşınma hızından daha yavaştır.

Nörotransmiterler uyartıları; birinci sinir hücresinin aksonundan, ikinci sinir hücresinin dentritine doğru taşır.

İmpulsların hepsi sinapslardan geçemez; sinapslarda geçici bir direnç ile karşılaşırlar. Böylece oluşan impulsun vücudun tüm organlarının tepki vermesi engellenmiş olunur. Sinapstan geçişine izin verilen impuls, sadece hedef organı uyararak tepkiye neden olur. İmpulsların geçişini veya engellenmesini, kolaylaştırıcı ya da durdurucu sinapslar yapar.

Konu anlatımı serisinin devamı

  1. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Sindirim Sistemi – Giriş ve Çeşitleri
  2. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Sindirim Sistemi – Sindirim Organları
  3. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Sindirim Sistemi – Sindirim ve Emilim
  4. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Solunum Sistemi – Solunum Çeşitleri
  5. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Solunum Sistemi – İnsanda Solunum
  6. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Dolaşım Sistemi – Dolaşım Çeşitleri
  7. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Dolaşım Sistemi – İnsanda Dolaşım
  8. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Dolaşım Sistemi – İnsanda Dolaşım #2
  9. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Vücudun Savunulması
  10. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Boşaltım Sistemi
  11. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Destek ve Hareket Sistemi – İskelet
  12. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Destek ve Hareket Sistemi #2 – Kaslar
  13. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler  (şu anda okuduğunuz konu anlatımı)
  14. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: İnsanda Sinir Sistemi
  15. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Duyu Organları
  16. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Endokrin Sistemi
  17. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Üreme Sistemi
  18. Hayvan Biyolojisi ve İnsan: Hayvanlarda Davranış

Konu Anlatımı

Karşılaştırma

Diğer

Terimler

Bu yazı bikifi.com adresinden yazdırılmıştır. Sitemizdeki taban puan ve başarı sıralamaları bilgileri ÖSYM verileri kullanılarak tarafımızca derlenmiştir. Tercih yaparken ilgili kılavuzları incelemeniz tavsiye edilir.